सजिलाे कोमलगीता (समछन्दानुवाद)

नेपाली विकिपुस्तकबाट, स्वतन्त्र पुस्तकालय
Jump to navigation Jump to search

सजिलो कोमलगीता
कृति : सजिलो कोमल–गीता

विधा : श्रीमद्भगवद्गीता पद्यानुवाद
अनुवादक : कोमलप्रसाद पोखरेल
कनकाई नगरपालिका–३, सुरुङ्गा, झापा ०२३–५५०१५७, ९८४४६६५४४४
प्रकाशिकाद्वय : पुण्यप्रभा कट्टेल (अमेरिका)
पुष्पादेवी प्रसाई (काठमाडौं)

प्रकाशन : वि.सं. २०७५
सर्वाधिकार : लेखकमा
ISBN NO : 978-9937-0-5403-4
मूल्य : कडा आवरण रु. ५५०।– नरम आवरण रु. ४५०।–
मुद्रण : बुद्ध अफसेट प्रेस, बिर्तामोड

                ९८४२६५६३८३, ९८४२७१०२३३



श्रीमद्भगवद्गीता[सम्पादन]


सजिलो काेमलगीता[सम्पादन]


प्रथमाेध्याय[सम्पादन]


धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय (१)
धृतराष्ट्रले भने
धर्मभूमि कुरुक्षेत्र पुगेर लड्न उत्सुक,
छोरा र भतिजा केके गर्दैछन् भन सञ्जय !

सञ्जय उवाच
दृष्टा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् (२)
सञ्जयले भने
पाण्डुका पुत्रको सैन्य–मोर्चा देखी सुयोधन
गएर द्रोणका सामू, हे राजन् ! के भने सुन ।

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता (३)
हेर्नुहोस् गुरुका शिष्य विद्वान् द्रुपदपुत्रल
विशाल पाण्डवी सेना हाँकेको छ कमालले ।

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः (४)
भीम अर्जुनझैं धेरै युद्धमा शूरवीर छन्
यज्ञसेन, महायोद्धा युयुधान, विराट छन् ।

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः (५)
धृष्टकेतु, चेकितान, काशीराज पराक्रमी;
पुरुजित् र कुन्तिभोज शैब्य छन् नर अग्रणी ।
यज्ञसेन = द्रुपदको अर्काे नाम,
युयुधान .= कृष्णका सारथी सात्यकिको अर्काे नाम ।

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः (६)
उत्तमौजा ठुला वीर, युधामन्यु बडा बली,
सौभद्र, द्रौपदीपुत्र सबै नै छन् महारथी ।
युधामन्यु = पाञ्चाल नरेश ।
उत्तमौजा = युधामन्युका भाइ ।
सौभद्र = सुभद्रनका पुत्र ।

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम
नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते (७)
हाम्रा योद्धा बडा वीर, चिन्नुहोस् द्विज उत्तम !
सेनानायक जो जो छन् ज्ञानका निम्ति भन्छु म ।

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च (८)
भीष्म, कर्ण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्णको
जित हुन्छ, तपाईं र भूरिश्रवा समेतको ।
विकर्ण = दुर्याेधनको भाइ ।
भूरिश्रवा = सोमदत्तका छोरा ।

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः (९)
मेरा निम्ति सबै वीर गर्छन् जीवन अर्पण,
अनेक शस्त्रका ज्ञाता सबै छन् युद्ध चेतन ।

अपर्याप्तंं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् (१०)
भीष्मरक्षित यो हाम्रो सेनाबल असीम छ
भीमरक्षित त्यो सेना उनको देख्छु सीमित ।

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि (११)
सबै मोर्चाहरूभित्र आआफ्ना स्थानमा रही,
सुरक्षा भीष्मको गर्नू सबै योद्धाहरू मिली ।

तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः
सिंहनादं विनद्योच्चैः शंखं दध्मौ प्रतापवान् (१२)
त्यो दुर्याेधनमा हर्ष उत्पन्न गर्न भीष्मले,
सिंहगर्जनले शङ्ख फुके अत्युच्च सोरले ।

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् (१३)
धेरै शङ्ख तथा ढोल, नगरा, सिङ, मादल
एकैसाथ बजे, शब्द निकालेर भयङ्कर !

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः (१४)
त्यस्पछि श्वेत घोडाका उत्कृष्ट रथमा बसी,
कृष्ण, अर्जुनले दिव्य बजाए शङ्ख बेसरी ।

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्ख भीमकर्मा वृकोदरः (१५)
पाञ्चजन्य तथा पाैण्ड्र, देवदत्तादि नामका,
क्रमैसँग बजे शङ्ख कृष्ण, भीम र पार्थका ।

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ (१६)
घन्काए धर्मले आफ्नो अनन्तविजय–स्वन,
माद्रेयले फुके शङ्ख सुघोष, मणिपुष्पक ।
स्वन = ध्वनि ।
माद्रेय = माद्रीका (दुई) छोरा ।

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः (१७)
काशीराज धनुश्रेष्ठ, शिखण्डी, जो महारथी,
धृष्टद्युम्न विराट् त्यस्तै अर्का अजित सात्यकि,

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् (१८)
द्रुपद द्रौपदीपुत्र सुभद्रापुत्रले अनि
हे राजन् ! अन्य साराले घन्काए शङ्खको ध्वनि ।

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् (१९)
ध्वनिले नभ पृथ्वीमा गर्याे गुञ्जन भीषण,
त्यसले मुटुमा ढ्याङ्ग्रो बज्यो कौरव-पक्षमा ।

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः (२०)
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते
वाण हान्न उठाएर लागेथे जब अर्जुन,
सेनाका व्यूहमा देखे कौरवादि सबै जन ।
श्रीकृष्णसँग, हे राजन् ! भने अर्जुनले तब

अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत (२१)
अर्जुनले भने
दुइटै सैन्यका बीच राख यो रथ अच्युत !

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे (२२)
म हेरूँ, युद्धको इच्छा गर्ने, यो रणभूमिमा,
कोको छन्, लड्नुपर्ने हो मैले कोसँग युद्धमा ।

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः (२३)
दुर्योधन मतिभ्रष्ट पक्षमा लड्न उत्सुक,
हेर्छु योद्धाहरू को को आएका छन् यहाँ सब ।

सञ्जय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् (२४)
सञ्जयले भने
सुनी अजुर्नका वाणी, हे राजन् कृष्णले तब
दुइटै बलकाबीच राखे उत्तम सो रथ ।

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्
उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति (२५)
भीष्मद्रोण तथा भूप सामुमा विश्वका सब,
भने श्रीकृष्णले, पार्थ ! हेर, एकत्र कौरव ।

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान्
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा (२६)
किरीटिले त्यहाँ देखे सेनाबिच दुवैतिर
बाबु तथा बुढाबाबु, मामा, गुरु र पुत्रक,

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि
नाति र ससुरा, भ्राता, साथी र शुभचिन्तक ।

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् (२७)
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्
देखी त्यहाँ सबै बन्धु-वर्ग आदि उपस्थित । २७
चिन्ता र करुणा व्यक्त गर्दै बोले पृथासुत ।

अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् (२८)
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति
वेपथुश्च शरीरे में रोमहर्षश्च जायते (२९)
अर्जुनले भने
लड्ने इच्छा गरी मेरा आफ्ना मान्छे उपस्थित–।।२८।।
देखी देहाङ्ग गल्दैछन् सुक्तैछ मुख केशव !
जिरिङ्ङ गर्छ यो आङ, शरीर पनि काम्दछ ।।२९।।

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्वक्चैव परिदह्यते
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः (३०)
गाण्डीव पनि खस्तैछ, छाला पोल्दैछ यो क्षण ।
घुम्दैछ मन यो मेरो उभिनै पनि सक्दिन,

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे (३१)
विपरीत म देख्तैछु लक्षणादि जनार्दन !
कल्याण पनि देखिन्न मारी आफ्ना सखाजन ।

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा (३२)
जित नै न त चाहन्छु न राज्य प्राप्तिको सुख,
बाँचेर राज्यको भोग केका निमित्त केशव !

येषामर्थे काङक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च (३३)
जसका लागि चाहिन्छ राज्य, भोग तथा सुख,
तिनै छन् युद्ध-आसक्त त्यागी प्राण धनादिक ।

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्न्धिनस्तथा (३४)
गुरु, बाबु तथा छोरा, मेरा आफ्नै पितामह,
मामा र ससुरा नाति साला सम्बन्धका सब,

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते (३५)
मरूँ बरु, यिनीलाई मार्न चाहन्न केशव,
पृथ्वीको के कुरा गर्ने, लिन्न त्रैलोक्य–वैभव ।

निहत्य धार्तराष्ट्रान्न का प्रीतिः स्याज्जनार्दन
पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः (३६)
सारा कौरव मार्नाले के खुसी लाग्छ केशव !
आततायीहरू मार्दा पाप लाग्दछ झन् अब ।

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव (३७)
हामी अयोग्य छौं मार्न कौरवादि स्वबान्धव
मारी आफन्त के हामी सुखी हुन्छौं र माधव !

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् (३८)
कुल–नाश तथा मित्र–द्रोहमा दोष, पाप छ,
तथापि प्रष्ट देख्तैनन् लोभी चित्त हुने सब ।

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन (३९)
कुलको नाशमा ठूलो दोष देख्छौं जनार्दन !
नसोच्नु किन हामीले ! सो पापबाट जोगिन ।

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत (४०)
कुलक्षय हुँदा नाश हुन्छन् धर्म सनातन
धर्मका नाशले बढ्छन् अधर्मी कुल–नाशक ।

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः (४१)
बढ्दा अधर्म हे कृष्ण ! कुलका स्त्री प्रदूषित–
बन्दछन् र तिनैबाट जन्मन्छन् वर्णसङ्कर ।
वर्णसङ्कर = ठिमाहा, अवैध सन्तान ।

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः (४२)
ठिमाहा, कुलघातीका कुलपितृहरू सब,
पिण्ड–पानी भई लोप झर्छन् नरकमा तब ।

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः (४३)
दोषले कुलघातीका जन्मन्छन् वर्णसङ्कर,
नासिन्छन् कुलका धर्म, जातिधर्म परम्परा ।

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम (४४)
मान्छेका कुलको धर्म भयो नष्ट भने, तब
तिनको नर्कमा बास हुन्छ, सुन्छु म केशव !

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः (४५)
अहो ! हामी ठुलो पाप गर्न छौं सब उत्सुक,
राज्यको सुख–तृष्णाले छौं बन्धु मार्न उद्यत ।

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् (४६)
अविरोधी र निस्शस्त्र-सँग शस्त्रास्त्र धारण–
गर्ने कौरवले मारून् मलाई, बरु श्रेय छ ।

सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत्
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः (४७)
सञ्जयले भने
यसो भनेर रणमा शोकविह्वल अर्जुन
बसे धनुर्वाण त्यागी आफ्नो रथ समीपमा ।

हरिः ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः । हरिः ॐ तत् सत् ।
<br

द्वितीयोध्यायः[सम्पादन]

(साङ्ख्ययोग)
सञ्जय उवाच
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः (१)
सञ्जयले भने
दयामिश्रित आँखाले आँसु वर्षा गरी रुन-
लागेका शोक-कर्तामा भन्न लागे जनार्दन ।

श्रीभगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन (२)
भगवान्ले भने
बडाको हैन यो काम, मिल्दैन यश, स्वर्ग त्यो
विषम स्थितिमा मैलो तिमीमा कसरी पस्यो !

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैततत्वय्युपपद्यते
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप (३)
नपुंसक हुने कार्य शोभा दिन्न पृथासुत !
तुच्छ दुर्बलता त्यागी उठ हे शत्रु–नाशक !

अर्जुन उवाच
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन (४)
अर्जुनले भने
युद्धमा कसरी वाण चलाऊँ भीष्मद्रोणमा
दुवै नै योग्य छन् पूजा गर्न हे मधुसूदन !

गुरूनहत्वा हि महानुभावा
ञ्छ्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् (५)
शिक्षा दिने यी गुरुवर्ग मार्नु–
भन्दा ठुलो ठान्दछु भिक्षु बन्नु ।
हत्या गरेका गुरु-रक्तबाट
हुन्छन् सबै भोगविलास व्यर्थ ।

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः
यानेव हत्वा न जिजीविषाम
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः (६)
लड्ने नलड्ने कुन हुन्छ राम्रो !
जित्छन् उनै, हुन्छ कि जीत हाम्रो !
मारेर बाँच्ने पनि छैन इच्छा
अगाडि छन् कौरव मुख्य योद्धा ।

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् (७)
दुर्बुद्धिले दुर्बल चित्तयुक्त
भएर सोद्धैछु म मोहग्रस्त ।
जो श्रेय हो निश्चित सो बताऊ,
म शिष्य हुँ ज्ञान र साथ पाऊँ ।

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्यात्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् (८)
पाए पनि स्वर्ग, सुरेन्द्रराज्य,
सम्पूर्ण भूमण्डल आधिपत्य ।
उपाय क्यै देख्दिन शोक टार्ने,
मेरा सबै इन्द्रिय शुष्क पार्ने ।
शुष्क = सुखा ।

सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप
न योत्स्य इतिगोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह (९)
सञ्जयले भने
हे राजन् ! कृष्णमा यस्ता कुरा भन्दै पृथासुत
युद्ध गर्दिन गोविन्द ! भनी चुप भए तब ।

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः (१०)
दुईटै शैन्यका बीच रहेका शोक-विह्वल,
पार्थलाई भने हाँस्दै देवकीसुतले, नृप !

श्रीभगवानुवाच
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः (११)
भगवान्ले भने
कुरा पण्डितका गर्छाै, शोक गर्छाै अयोग्यमा,
कुनै व्यक्ति मरोस् बाँचोस्, पर्दैनन् विज्ञ शोकमा ।

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् (१२)
म तिमी सब राजा यी अघिल्लो जन्ममा पनि–
थियौं, सब हुने नै छौं पछिल्लो जन्ममा पनि ।

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति (१३)
जस्तै बाल, युवा, वृद्ध अवस्था हुन्छ देहमा,
मर्छ, हुन्छ पुनर्जन्म, ज्ञानी अल्झिन्न मोहमा ।

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत (१४)
सुख-दु:ख, चिसाे-तातो छन् अनित्य र प्राकृत,
जाने र आउने गर्छन्, सहनै पर्छ, भारत !

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते (१५)
सुखमा दु:खमा एक भाव राख्दछ जो नर,
बुझ हे पुरुषश्रेष्ठ ! त्यसैले मुक्ति पाउँछ ।

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः (१६)
अस्तित्व जसको छैन, त्यो छँदैछैन निश्चय,
तत्त्ववेत्ताहरू भन्छन् आत्मा नासिन्न सत्य छ ।

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति (१७)
प्राणीका देहमा व्याप्त आत्मा नासिन्न, सत्य छ,
यसलाई नाश गर्न सक्ने व्यक्तित्व को छ र !

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः
अनाशिनो›प्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत (१८)
आत्मा नासिन्न, नापिन्न, तर भौतिक देह त
नाश हुन्छ, त्यसैले नै लड लाै अब भारत ।

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते (१९)
यो आत्मा मारिने, मार्ने संझने मूढ हुन् नर,
किन कि नित्य यो आत्मा न मारिन्छ न मार्दछ ।

न जायते म्रियते वा कदाचि
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे (२०)
न लिन्छ यो जन्म, न मृत्यु हुन्छ,
न यो थियो वा न त यो हुनेछ ।
हो यो पुरानो र अजन्म, नित्य,
मर्दैन आत्मा, तर देह मर्छ ।

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् (२१)
भन्छन् ज्ञानी अजन्मा यो आत्मा अक्षय, नित्य छ,
कसले कसरी मार्छ ! को मारिन्छ ! पृथासुत !

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा
न्यन्यानि संयाति नवानि देही (२२)
जस्तै फुकालेर लुगा पुराना
- मान्छेहरू लाउँदछन् नवीन ।
त्यस्तै पुरानो तन झट्ट त्यागी
अर्को नयाँ धारण गर्छ देही ।
देही = जीवात्मा । तन = शरीर

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः (२३)
न त काट्दछ शस्त्रैले न आगाले डढाउँछ,
न भिजाउँछ पानीले न हावाले सुकाउँछ ।।

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः (२४)
न डढ्छ, न त छेडिन्छ, न भिज्छ न त सुक्दछ,
यो सदा सर्वव्यापी छ, नचली स्थिर बस्तछ ।

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि (२५)
स्वच्छ निर्मल यो आत्माबारे भन्न र चिन्तन–
गर्नै सकिन्न हे तात छोड यो शोक गन्थन ।।

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि (२६)
मान्छे यो जन्मने नित्य र मर्ने पनि नित्य हो
भन्ने ठान्छौ भने पार्थ ! शोक गर्न अयोग्य छौ ।

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि (२७)
सत्य हो जन्मने मर्छ मर्ने जन्मिन्छ निश्चय,
अनिवार्य क्रियामाथि शोक गर्नु अयोग्य छ ।।

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना (२८)
यो अदृश्य थियो पैले, मृत्युपश्चात् अदृश्य छ
बिचमा मात्र देखिन्छ किन यो शोक भारत !

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् (२९)
आश्चर्यले हेर्दछ विज्ञ कोही,
आश्चर्यले वर्णन गर्छ कोही ।
आश्चर्यले सुन्दछ अन्य कोही,
बुझ्दैन सुन्दा पनि ठ्याम्म कोही ।

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि(३०)
देहमा स्थित आत्मा यो मारिन्न बुझ अर्जुन !
त्यसकारण प्राणीको शोक त्याग यसै क्षण ।

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते(३१)
हे अर्जुन तिमी क्षत्री हुनाले धर्म पालन–
गर लौ यसबाहेक छैन क्यै अन्य साधन ।

यदृच्छया चोपपन्नां स्वर्गद्वारमपावृतम्
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्(३२)
त्यो क्षत्री भाग्यमानी हो र सुखी हो, पृथासुत !
जसले युद्धको मौका पाएर स्वर्ग भोग्दछ ।

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि(३३)
परन्तु धर्मको युद्ध लडेनौ अहिले भने
कीर्ति स्वधर्म त्यागेर अधर्मी बन्दछौ तिमी ।

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते(३४)
अपकीर्ति सधैं तिम्रो गाउँनेछन् मनुष्यले,
मान्छेका निम्ति यो कार्य मर्नुभन्दा ठुलो छ है ।

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् (३५)
जो जो योद्धाहरूबाट सम्मानित थियौ अघि
डरपोक तथा तुच्छ मानिनेछौ तिमी पछि ।

अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्(३६)
तिम्रो सामर्थ्यको निन्दा गर्नेछन् कटु वाक्यले,
यो भन्दा दुःखदायी त हुन सक्दछ अन्य के !

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः (३७)
मरेमा पाउँछौ स्वर्ग, जितेमा भोग्दछौ मही
त्यसैले उठ कुन्तीका पुत्र लड्न खडा भई ।

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि(३८)
सुख–दुःख तथा लाभ-हानी, जित र हारको
त्यागी विचार, लड्दामा पाप लाग्दैन मारको ।

एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि(३९)
साङ्ख्यमा भनियो पार्थ ! सुन लौ ज्ञानयोगमा,
ज्ञानीलाई त सक्तैन कर्म-बन्धनले छुन ।

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवातो न विद्यते
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् (४०)
हुँदैन नाश प्रारम्भ, पार्थ ! दोष हुदैन क्यै
निष्काम कर्म थोरैले ठूलो भय लगार्छ है ।
प्रारम्भ = धर्मको आरम्भ ।

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् (४१)
निस्काम कर्मयोगीको एकै हुन्छ प्रयोजन,
अज्ञानीहरुको बुद्धि बाँडिन्छ कुरुनन्दन !

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः (४२)
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति (४३)
अज्ञानी फलको आशा राख्छन् वेदोक्त कर्ममा,
कामना राख्दछन् स्वर्ग-प्राप्ति र उच्च जन्ममा ।
भन्छन् इन्द्रियको तृप्ति, ऐश्वर्यमय जीवन-
भन्दा ठुलो कुनै छैन यिनै हुन् अति उत्तम ।

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते (४४)
भोग ऐश्वर्य आसक्त मोहग्रस्त हुने जति–
सबैको बुद्धि एकाग्र बन्दैन भगवान्प्रति ।

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् (४५)
वेदमा गुण छन् तीन, यी नाघ्नुपर्छ अर्जुन !
हर्षशोकादिले हीन, बन आत्मपरायण ।

यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः (४६)
पोखरी पूर्ण भेटेमा कुवाको के प्रयोजन !
शास्त्रज्ञाता भए आफैं वेदको के प्रयोजन !

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते ङ्गोऽस्त्वकर्मणि (४७)
प्रभुत्व कर्ममा हुन्छ, हुदैन फल पाउन,
नबन्नू फल-आसक्त, नभन्नू कर्म गर्दिन ।

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते (४८)
गर योगी भई कर्म सङ्ग त्यागी धनञ्जय !
सिद्धि असिद्धिमा एक हुनु नै योग हो बुझ ।

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः (४९)
सकाम फलको आशा गर्ने कृपण हुन् बुझ,
तिनदेखि रही टाढा ईशका पाउमा पर ।

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् (५०)
बुद्धिका योगले डढ्छन् पापपुण्यहरू सब ।
त्यसैले योगमा लाग यही हो कर्म-कौशल ।

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् (५१)
समत्व बुद्धिले गर्दा ऋषि, भक्तहरू सब,
सकाम फल त्यागेर पुग्छन् ईश-परम्पद ।

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च(५२)
मोहले जब ढाकेको बुद्धि त्यो पार तर्दछ,
सुनेका, सुनिने भोग हुन्छन् विरक्त तत्क्षण ।

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि (५३)
जब वेदादिद्वारा त्यो मन बन्दैन चञ्चल
तब बुद्धि समाधिस्थ हुन्छ, पुग्छौ परम्पद ।

अर्जुन उवाच
स्थित प्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव !
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्(५४)
अर्जुनले भने
अध्यात्मलीनको कस्तो हुन्छ लक्षण केशव !
उसले कसरी भाषा बोल्छ, बस्छ, र हिंड्दछ ?

श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान्पार्थ मनोगतान्
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते (५५)
भगवान्ले भने
डढाएर सबै इच्छा, कामना मनभित्रका
आत्म-सन्तुष्टिले पार्थ ! पुग्छ त्यो स्थितप्रज्ञमा ।

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते(५६)
बन्दैन दुःखमा दुःखी, गर्दैन सुख चाहना,
भय क्रोधादिले मुक्त, हो ज्ञानी मुनि उत्तम ।

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्
नाभिनंन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता(५७)
न शुभ प्राप्तिमा हाँस्ने न ता अशुभमा रुने
बुद्धिमान् पूर्ण ज्ञानी हो स्थिर बुद्धि सदा हुने ।

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता(५८)
जसरी कछुवा आफ्नो सबै अङ्ग लुकाउँछ,
इन्द्रियादि लुकाएमा चेतना स्थिर बन्दछ ।

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्टवा निवर्तते (५९)
भोगेच्छाशून्य देहीमा विषयादि हटे पनि
रहन्छ राग, योगीमा रहन्नन् वासना कुनै ।

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः (६०)
वशमा राख्न जो खोज्छ विषयेन्द्रिय अर्जुन !
बलपूर्वक तानेर मन हर्दछ तत्क्षण ।

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (६१)
ममाथि संझना राखे बुद्धि हुन्छ प्रतिष्ठित
बुद्धिले वशमा राख्छ इन्द्रियादिहरू सब ।

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते
सङ्गासञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते (६२)
विषयेन्द्रियको ध्यान-द्वारा आसक्ति बढ्दछ,
इच्छा आसक्तिले बढ्छ, इच्छाले क्रोध बढ्दछ ।

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति (६३)
क्रोधले हुन्छ सम्मोह त्यसले स्मृति नास्दछ,
स्मृति नास हुँदा बुद्धि नासिन्छ, के रहन्छ र !

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति (६४)
रागद्वेषादिले मुक्त भई इन्द्रिय संंयम-
गरी वश गरे चित्त, ईश भेटिन्छ निश्चय ।

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते (६५)
चित्त प्रसन्नले सारा दुःख नासिन्छ तत्क्षण,
स्थिर बन्दछ यो बुद्धि, चाँडै ईश्वर भेट्दछ ।

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् (६६)
बुद्धि र भावना हुन्न त्यसमा, जो अयुक्त छ,
हुन्न अयुक्तमा शान्ति, अनि हुन्छ कहाँ सुख !
भावना = आध्यात्मिक चिन्तन ।

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि (६७)
दश इन्द्रियमा एक मन यो पछि लाग्दछ-
भने पवनले नाउ जस्तै बुद्धि भगाउँछ ।

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (६८)
सारा इन्द्रियका इच्छा वासना छुट्दछन् जब,
स्थिर बन्दछ मान्छेको आफ्नो बुद्धि पृथासुत !

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः (६९)
प्राणी समस्तको रात ज्ञानीको दिन बन्दछ,
प्राणीको दिन ज्ञानीले औँसीको रात ठान्दछ ।

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी (७०)
जस्तै भरी निश्चल सिन्धुभित्र
पस्छन् नदी शान्त भई सुटुक्क ।
निष्काममा काम सशान्त पस्छन्,
सकाममा दु:ख दिएर बस्छन् ।

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः
निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति (७१)
अहंकार तथा इच्छा ममता कामना सब
त्याग्ने मनुष्यले शान्ति सजिलै प्राप्त गर्दछ ।

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति (७२)
अध्यात्म मार्गमा हिंड्दा कोही बन्दैन मोहित,
पार्थ ! यस्तो भए ब्रह्म अन्तमा पनि मिल्दछ ।

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः । हरिः ॐ तत् सत् ।।

तृतीयोध्यायः
चतुर्थोध्यायः
पञ्चमोध्यायः
षष्ठोध्यायः
सप्तमोध्यायः
अष्टमोध्यायः
नवमोध्यायः
दशमोध्यायः
एकादशोध्यायः
द्वादशोध्यायः
त्रयोदशोध्यायः
चतुर्दशोध्यायः
पञ्चदशोध्यायः
षोडशोध्यायः
सप्तदशोध्यायः
अष्टादशोध्यायः

गीताध्यानम्
गीतामाहात्म्यम्
सजिलो कोमलगीता/भूमिका
सजिलो कोमलगीता/भूमिका २
सजिलो कोमलगीता/भूमिका ३
सजिलो कोमलगीता/प्रकाशकीय
सजिलो कोमलगीता/अनुवादकीय